. Məsələnin bircə həlli yolu vardı. Qəbilələri tam qırmaq. Adam yoxdur, problem də yoxdur. Sovet hökuməti Azərbaycanda dörd min məktəb, on bir ali məktəb tikib. Bundan sonra "mənim ana dilimi sıxışdırıblar",- demək üçün adam ən azı həyasız olmalıdır. Nə Tiflisdə, nə Riqada, nə Vilnüsdə, nə də Tallində rus dilində danışmayan adamlara "çuşka" deməyiblər. Bu sırf Bakının, azərbaycanlıların problemi idi. Burda Azərbaycan dilində instituta daxil ola bilməyən adam, rus dilində kəkələyə-kəkələyə Rusiyada ən nüfuzlu institutlara daxil olurdu. Azərbaycan klassikləri yüz min tirajla çap olunaraq ən ucqar kənd məktəblərinə göndərilmişdi. Dil sıxışdırmaq istəyən hökumət "Səfillər", "Hərb və Sülh", "Sakit Don" kimi nəhəng əsərləri Azərbaycan dilinə çevirməzdi. "Səfillər" əsərinin Türkiyə kimi nəhəng ölkədə türk dilinə necə zülmlə çevrildiyi haqda qoy, Qan Turalı yazsın. Çox xahiş edirəm. Bəli, əgər sovet hökuməti olmasaydı, hələ də bir çox dünya klassikləri Azərbaycan dilinin yolunu həsrətlə gözləməkdə idi. Bunları görməmək üçün adam kor olmalıdır. Azərbaycan deyilən bir xalqın formalaşması rusların buraları fəth etməsiylə başladı. Azərbaycan deyilən bir xalqın fikir tarixi Axundovla başlayır. Axundovdan əvvəl nə olub, kim yaşayıb, şəxsən mənə bir qram da dəxli yoxdur. Deyilənə görə, Arazın o tayında canı canımızdan, qanı qanımızdan olan 24-30 milyon adam yaşayır. Hərə bir rəqəm deyir. Bəs, hanı onların Cəfər Cabbarlısı, Mirzə Cəlili, Haqverdiyevi, Hacıbəyovu, Qara Qarayevi... kinosu, teatrı... Yoxdu. Bu haqda heç düşündünüzmü? Düzdür, tarix "olardı", "olmazdı" sözünü sevmir. Amma rast ki, sovet hökumətini tənqid edən adamlar "ADR qalsaydı" notları üzərində nağıllar qurursa, mən də "olardı", "olmazdı" notları üzərində fikirlərimi yazmaq məcburiyyətində qalıram. Əgər ruslar Arazın bu tərəfini farsların caynağından qoparıb, bir mədəniyyətin yaranmasına şərait yaratmasaydılar, heç Azərbaycan Demokratik Respublikası da yaranmayacaqdı. Arazın o tərəfindəkilər isə hələ də ana