fərli-başlı bacara bilmir. Sözlər onluq deyildi, onların heç birinə inana bilməzdi.

Qurd-uşağa gəzməyi, oturub-durmağı, salamlaşmağı, qısası, ictimai davranışı öyrətmək üçün müəllimlərin biri gedib, biri gəlir. Hamısı da dad edib, dalbadal qaçırlar.

Peter orada olan hamıya nifrət edirdi. Əlinə düşən ilk fürsətdəcə iki daban meşəyə, yəni aid olduğu yerə qaçır. Amma qoymurlar. Tapıb, geri gətirirlər “mədəniyyət” deyilən cəhənnəmə.

Bir dəfə onu Londona aparılar. Orda da, Almaniyadakı kimi, xalqın və krallığın marağına səbəb olur. İnsanlar sel kimi ona tamaşa etməyə gəlirlər. Qəfəsdə heyvan kimi nümayiş olunur. Zəngin və müqtədirlərin ətrafında dolaşan sırtıqlar, yaltaqlar bu gün olduğu kimi, onda da tullanıb-düşürdülər. Bu teatr səhnəsinin ortasına bomba kimi düşür Peter. Pul-para, şan-şöhrət, heç nə vecinə deyildi. Kralla da, xidmətçi ilə də eyni cür rəftar edirdi – təmənnasız-zadsız. İnsanlar arasında fərq qoymazdı, əslində, hər şeyin süni olduğu yerlərdə yeganə təbii olan o idi. Bu səbəbdən də zadəganlar ondan həm “iyrənər”, həm də onsuz yaşaya bilməzdilər. Necə ki, şahzadələrdən biri onu dekorativ bitki kimi sarayında saxlayırdı.

Bu zaman həm də ədəbiyyatçılar Peterlə tanış olmaq üçün növbəyə dururlar. Yazıçı Conatan Svift ondan ilhamlanır, hərəkətlərinə göz qoyur və sonralar bu müşahidələri “Qulliverin səyahətləri” əsərindəki obrazlarda yer alır. Həmçinin dünya ədəbiyyatının ən böyük qələm sahiblərindən biri olan Daniel Defo da Peter haqqında yazılar yazır. Oxucuların düşüncəsinə şübhə toxumları əkir: “Mədəniyyət nədir?”, “İnsanı heyvandan ayıran nədir?”, “Bizim mədəniyyətimizin nə qədəri yaxşı, nə qədəri isə xəbisdir?” Bütün bu sualların cavabları “Robinzon Kruzo”nun müəllifi üçün vacib idi.

Özünü insan hesab edənləri müzakirəyə çıxarır. Vicdansız ağıllılara nə deyəcəyik?

Belələrini “üstün” kimimi təqdim edəcəyik? Peter onlardan daha üstün deyilmi? Daha açıq, daha başa düşülən deyilmi?

Avropada elmin də savadın hakim olduğu bir zamanda