Bunun üçün Daniel Defonu və yaxud Balzakı, “Tənəkə baraban” və yaxud “Yüz il tənhalıqda” romanlarını yada salmaq bəs edər. Məgər, onlar oxucuya romandan gözlədiklərinimi vermişdilərmi?

Ola bilsin indi desinlər ki, “bəyənilmə = idealsızlıq” prinsipi bizim “63-cülər qrupu”ndan, hətta daha da əvvəllərdən qalan ənənələrdən doğur. O vaxtlar uğur qazanan kitabları dövrün ədalətsizliyi ilə barışmış kitablar hesab edirdilər. Kitabda barışıqlıq isə, müəllifin dövrlə heç bir ixtilafının olmadığını göstərir. Bir müddət sonra isə qalmaqal yaradan və oxucular tərəfindən qəbul edilməyən eksperimental əsərlər şöhrət qazanmağa başladı. Bütün bu mövzularda qızğın mübahisələr getdi və bu ümumi işin xeyirinə oldu. Məhz həmin mübahisələr ənənəyə sadiq yazarları çaşdırdı, məhz həmin əsərləri tarixi xronikaçılar unutmadı. Bu isə olduqca ədalətli idi, axı bütün mübahisələr ədəbiyyatda yüksəliş əldə etmək üçün ediliri. Bununla belə, hələ də ənənəvi, zəmanəylə barışmış romanlar haqqında düşünənlər də vardı. Onlar özlərindən əvvəlki əsrin romanlarından maraqlı tapıntıları ilə azacıq fərqlənən romanlar yazırdılar. Həmçinin, tez-tez özününküləri və qarşı tərəfi təngə gətirən qruplaşmalar da meydana çıxırdı. Bütün bunlar isə pis sonluqla başa çatdı. Bir vaxtlar avanqardçıların qatı düşməni olan Lampeduzanı, Bassanini və Kassolu xatırlayıram. İndi isə onlar arasındakı incə fərqləri bilavasitə göstərməyə çalışacam. Lampeduza yaxşı romanlar yazmışdı, fəqət elə romanların dövrü keçmişdi. O zamanlar onun guya italyan ədəbiyyatından yeni dövrün əsasını qoyduğu iddiası ilə təriflənməsinə qarşı çoxu çıxmışdı. Əslində isə o təntənəli olaraq köhnə dövrü qapatmışdı. Həmçinin Kassol haqqında da eyni fikirdəyəm. Bassani haqqında isə bu gün olduqca ehtiyatla rəy bildirərəm. Məsəlçün 1963-cü il olsaydı, mən onun kitablarını hətta rəfiqəmlə birlikdə oxuyardım. Problem isə tamam başqa məsələdədir.

İndi artıq heç kim 1965-ci illərin hadisələrini xatırlamır. O vaxtlar böyük bir yazıçı qrupu Palermoda