verirlər. Nəzərə alsaq ki, Marinettinin futuristik gecələrində belə əsərlərdən heç birinin üzərindən fitə basılmadan keçilməzdi, onda “sadəcə əsər normal qarşılandığına görə, eksperimental əsər kimi baş tutmadığını” iddia edənlərin mövqeyi mənasız və gərəksizdir. Belə mövqe öz avanqardlıq dövrünü başa vurmuş dəyərlər sisteminə qayıtma deməkdir. Bu halda avanqardizm haqqında danışan adam özünü ən azından Marinettinin gecikmiş davamçısı kimi aparacaq. Həmçinin qeyd edək ki, auditoriya üçün əsərin qəbul edilməz olması ancaq müəyyən tarixi şəraitlərdə onun dəyərliliyinə dəlalət edir. Adama elə gəlir ki, mütəmadi olaraq müzakirələrimizin arxa planında nəzərdə tutduğumuz “yaxşı əsər heç də tamaşaçını yaxud oxucunu cuşa gətirməli deyil” iddiasından əl çəkməliyik. Eynilə nizamlı və nizamsız, ümumi rəyə xidmət edən və yenilikçi əsərlərin arasında ziddiyyətin əvvəlki tək indi də mövcud olması ədalətlidir, lakin görünür həmin ziddiyyətə başqa baxış bucağından baxmaq lazımdır. Başqa sözlə, ilk baxışdan sırf orta statistik oxucu üçün nəzərdə tutulmuş əsərlərdə şübhəsiz ki, ixtilaf və mübahisə elementləri var. Və əksinəhələ də cəmiyyətlə təlatümlü uyğunsuzluqlar doğuran bəzi yenilikçi əsərlər, əslində başdan-ayağa köhnələrin təkrarıdır. Bu günlərdə mən bir adamla qarşılaşmışdım. Bir əsər onun çox xoşuna gələn kimi onu dərhal şübhəli saydığı əsərlərin arasına əlavə ediri və özünü bundan çox narahat hiss edirdi.
1965-ci il. Bu eksperimental, qeyri-təsviri, kütləvi incəsənətlə, təsviri incəsənət arasındakı ənənəvi fərqlərin aradan qalxdığı, eyni zamanda pop-artın ortaya çıxdığı ildir. Həmin ərəfədə ənənəvi avanqard musiqinin tanınmış siması Pussör “Bitlz” haqqında mənə demişdi: “Onlar bizim üçünişləyirlər”. Ancaq o heç bilmirdi ki, özü onlar üçün işləyir (bunu təkcə Keti Berberian sübut edə bilmişdi ki, “Bitlz” qrupunun mahnılarını Monervedi və Sati kimi opera müğənnilərinin konsertində də oxumaq