ki, bu ayrılıq yad deyil? Müharibə başlayan il Uliss (Odissey) üzüb keçdiyi həmin sularla dəniz səyahətinə çıxdım. O zamanlar cibində bir quruşu belə olmayan gənc hələ xoş xəyallar qura bilirdi - işıq dünya axtarışı ilə dənizləri arxada qoydum. Ancaq mən hamı kimi hərəkət etdim. Gəmiyə heç minmədim. Mən öz yerimi cəhənnəmin taybatay açıq qapılarına dartıb aparan uzun bir növbədə aldım . Bir birimizin arxasınca daxil olurduq. Elə birinci günahsız ölünün qışqırıqları ilə də qapı bizim üzümüzə çırpıldı.Özümüzü cəhənnəmdə tapdıq, artıq çıxış yox idi. Altı uzun il burada yer tapmağa çalışdıq. Xoşbəxt adaların isti mənzərəsi bizlərə darıxdırıcı o illərdə yalnız od və günəşdən məhrum uzaqlarda mövcud idi.

Rütubətli və qaranlıq Avropa gecələri özündən asılı olmadan məyusluqla, titrəyə-titrəyə və acılarını anlayaraq, Şatobrianın qocalığında Yunanıstana yola düşən Amperə müraciətini necə də xatırlayırsan: “Siz artıq mənim Attikada gördüyüm nə zeytun yarpaqlarını, nə də üzüm salxımlarını tapa bilməzsiniz. O illərin hər otuna görə üzülürəm. Gücüm süpürgəotunun bircə kolunu xilas etməyə yetmədi”. Biz həmçinin, baxmayaraq damarlarımızda təzələnmiş qan dövr edirdi, əsrimizin eybəcər qocalığı ilə yüklənmişdik, bəzimiz bütün dövrlərin otluqlarına, özümüz seyrinə gedə bilməyəcəyimiz zeytun yarpaqları, azadlıq üzümləri üçün acıyırdıq. Ətraf hər yerdə-insanlar, insan harayları, iztirablar və hədələr. Bu qarma-qarşıqlıqda çəyirtkələrə daha yer qalmadı. Tarix - süpürgəotunun bitmədiyi bar verməyən torpaqlardır. Yenə də müasir insan tarixi seçdi, bacara bilmədi, ondan üz çevirməyə haqqı yox imiş. Amma tabe etmək niyyətində ikən, əvəzində, səbirlə hər ötən gün onun köləsinə çevrildi. Beləliklə, buradaca insan, Prometeyə xəyanət edir, “fikrində cəsarətli və həssas ürəkli olan” gənc. Bu məqamda insan övladı Prometeyin xilas gətirmək istədiyi yerdən yoxsul heçliyə geri dönür. “ Onlar xəyalların kölgələri kimi baxırdılar və görmədilər, qulaq verirdilər və eşitmədilər”.

Bəli, bir gecə