n başqa bir şey deyil. Əgər ümumiyyətlə, kimsə varsa, yalnız ayrı-ayrı fərdlər mövcuddu. «Sən bu gün artıq dünənki sən deyilsən», - bir yunan söyləyib. Bu oturacaqda əyləşən hər ikimiz - Cenevredəmi, Kembricdəmi - yəqin bunu sübut eləyirik.

Tarixin mömin lövhələrində əks etdirilənlərdən başqa bütün yaddaş faktları yaddaş sözləri olmadan keçinirlər. İnsan ölümündən qabaq uşaqlıqda ötəri gördüyü qravürü yadına salmaq istəyir; əsgərlər döyüşqabağı ağıllarına gələndən, öz serjantlarından söhbət eləyirlər. Bizim görüşümüz öz halında yeganəydi, açığını desəm, biz buna hazır deyildik. Günah kimi, ədəbiyyatdan, dildən danışırdıq, - qorxuram, adətən jurnalistlərə danışdıqlarımla müqayisədə yeni bir şey deməyim. Mənim «alter ego»m yeni metaforaların yaradılması, yaxud kəşfinin zəruriliyinə inanırdı, mənsə artıq bizim fantaziyamızla, mənim yuxularımla, yaxud hamıya məlum olan anlayışlarla yaradılmış sözlərin dəqiq uyğun gəlməsinə inanırdım. Adamların qocalması və süqutu, yuxu və həyat, zamanın axarı və su. Ona bir neçə ildən sonra kitabda ifadə elədiyim fikirlərimi söylədim. Demək olar, mənə qulaq asmırdı. Qəfildən dedi:

- Əgər siz mənimlə birgəydinizsə, 1918-ci ildə sizə özünün də Borxes olduğunu söyləyən bir ahıl senyorla görüşü unutmağınızı necə izah eləyək?

Mən bu təhlükə barədə düşünməmişdim. Ona görə bir qədər inamsız cavab verdim:

- Görünür, bu təsadüf mənə o qədər təəccüblü gəldi ki, onu unutmağa çalışdım.

O, çəkingən sual verməyi qərara aldı:

- Bəs yaddaşınız zəifləmir?

Söhbətimiz artıq yuxudakından daha uzun çəkirdi. Başa düşdüm ki, iyirmi yaşına çatmamış oğlan üçün yetmiş yaşlı kişi yarıölü görünür. Ona cavab verdim:

- Ümumiyyətlə, bu, unutmağa oxşayır, amma hələ yükləndiyinə dözməyə qadirdi. Mən anqlo-sakson dilini öyrənirəm, həm də sinifdə axırıncı hesab olunmuram.

Qəfildən ağlıma bir fikir gəldi.

- Bu dəqiqə sübut eləyə bilərəm ki, - dedim, - məni gerçəkdə görürsən. Sənin heç vaxt oxumadığın, amma mənim xatırlaya bildiyim bu