tədricən onlar cəmiyyət üçün lazımsız qayğıya çevrilir və nəhayətdə idollaşdırılır.

Lütfən, bu fikirlərdən vahimələnməyin, ona görə ki, o bizi ciddi ruhsal praktikanı aşkarlamağa yönəldir. Eyni zamanda da, o bizi ibadətin cansız, sıxıcı, formal vərdişlərindən xilas edib İlahi ilə ünsiyyətin reallığını mümkünləşdirməyi bacarır.

Mahiyyət ilə forma arasında əlaqə danılmazdır. Aşiqin sevgilisinə verdiyi üzük onun sevgisinin simvolu olmaqla bahəm, həm də mahiyyət ilə forma, sevgi ilə onun izharı arasında birbaşa əlaqənin göstəricisidir. Amma burada Məşuq (burada Allahı nəzərdə tutur – tər.) Onu sevməyə və sevgisini nümayiş etdirməyə kimisə məcbur etmir. Ona görə ki, İlahi Sevgi sevginin məqam və vəziyyətlərindən kortəbii, özbaşına şəkildə yaranmır.

2. Başqalarına qorxu ilə təzyiq və ya başqalarını qorxu altında saxlamaq ehtirası: həyat qorxusu, cinsəllik qorxusu, qadın qorxusu, azadlıq və düzənsizlik qorxusu.

Bunun ən xarakterik nümünəsi günah və günahkarlıqda tükənmək bilməyən inadkarlıqla müşayiət edilir. Günahları təhdid edən vaxtı keçmiş, bugünkü həyatımızla ayaqlaşmayan moizə və vəzlər vermək əksər məscid və kilsələrin fəaliyyətində aparıcı xətti müəyyənləşdirir. Sərt cinsi moralizm – cəmiyyətin cinsəl sferasında tabu xarakterli adətlərlə tənzimlənən ciddi əxlaqilik günahların iyerarxiyasında seksual davranışları yüksəldir, amansızlığa cəsarətləndirir və hətta fövqəladə vəziyyətlərdə belə günahlar üçün cəza kimi zorakılığa haqq qazandırır.

Müsəlmanların həyatına bu xüsusda bir növ puritantizm soxulmuşdur. Bu puritantizm qadının devalvasiyası (qiymətdən düşmə) ilə nəticələnərək müsəlmanların həyatına fəlakətli nəticələr gətirmişdir. Bəlkə, Şimali Amerikada islamın yeni ruhu bu anlaşılmazlığın fəsadlı nəticələrini sağalda bilər. Ola bilsin ki, biz bu İlahi ayəti daha yaxşı başa düşəcəyik:

“Mömin kişilərlə mömin qadınlar bir-birinə dostdurlar (hayandırlar). Onlar (insanlara) yaxşı işlər görməyi əmr edər, pis işləri yasaq edər, namaz qılıb zəkat