yetirməliyik. Bundan başqa, daxilən hamımız yaxşı bilirik ki, biz Bir Başqasına məxsusuq və Ona ən əsası da belə dua etməliyik: “Bizi bu dünyada mahiyyətdəki kimi qərar ver”.

Vəhdət arzusu ilə ayrılıq ehtiyacı yolçunun qəlbi daxilində müştərək mövcudur. Mistik yol ayrılıqdan vəhdətə, oradan da qulluğa pilləli şəkildə deyil. Bu əkslərin bir-birinə çevrildiyi spiralvari təzahüdür. İlk öncə biz duallıqdan vəhdətə üz tuturuq və vəhdətdə isə duallığı qavrayırıq. Bu əkslərin arasına atılan aşiq “dayanıqsızlıq sindromunu” təcrübədən keçirib qəlbini təmizləyir.

O, qəlbimizi iki barmaqları arasına keçirib bəzən onu Öz Camalına tərəf çevirir, bu anlarda məhrəmliyi, qorxunu duyuruq. Onda qəlb özündən uzaqlaşır və biz sovrulma əzabını, yaxud da Onun gözəllik yaddaşı ilə bizə baş çəkmələrini rahatca hiss edirik. Tədricən bizi ağılla dolaşdıran duallıq qəlbin, həmçinin də fırlanan dünyanın sabit mərkəzi ilə birləşir.

Meditasiyada aşiq fərdi varlığının illüziya olmasını qavrayaraq ağlın ötəsindəki boşluqda isə öz yoxluğunu dadır. Biz duallığa və eqoya qayıdanda zikrin cəzbini və Onu xatırlamağa duyduğumuz ehtiyacı gerçəkləşdirməli olduğumuzu dərindən hiss etməyə başlayırıq. Anlayırıq ki, bu ehtiyac əslində Onun ehtiyacının əksidir; bizim duamız Onun duasıdır. Həllac bu xüsusda belə deyirdi:

“Mən Səni səsləyirəm…
Məgər məni Özünə çağıran Sən deyilsən?
Mən necə deyim, “bu Sənsən!”,
əgər Sən mənə deməsən ki, “bu Mənəm!”
(Massignon 1982, III, p. 42)

Bizim fərdi mövcudluğumuz sadəcə Onun müstəsnalığının manifestidir. Eqonun fərdiyyət hissi də elə Onun bir və tək olması faktının təzahürüdür.
Özlərini vəhdətdə qeyb edib ayrılıq halından qayıdan aşiqlər ayrılığı və eqonu illüziyadan başqa bir şey hesab etmirlər. Ayrılıq vəhdət suları üzərində nurun rəqsidir. Aşiq biləndə ki, Ondan başqa heç nə yoxdur, onda ayrılığın vəhdətin necə qulu olduğuna şahidlik edir: bir sözlə, vəhdətdən doğulan ayrılıq Onun birliyini Onun izniylə aşkara çıxarır. Eqo təslimiyyətindən