f yollarla bizə əzab verməyə çalışır. Ağlın verdiyi əzabların incəlikləri sevgi yolunun əksər səyahətçilərinə çoxdan məlumdur. Bu çətinliklərin, əzabların əsasında iki faktor dayanır: sevginin təbiəti bizi birliyə, eqonun təbiəti isə ayrılığa sürükləyir.

Sevgi bizim Mütləqlə əlaqəmizin ən daxili nüvəsi olan ürəkdən gəlir. Sevgi “ilahi mahiyyətin mahiyyətidir” (Massignon 1982, III, p. 104) və ona görə də bizi birbaşa birliyə cəzb edir. Lakin eqo ayrılıqdan, bölgü dünyasından doğulur. Eqonun mövcudiyyəti fərqli olmaq ilə müəyyən edilir və eqonun düsturu belədir: “Mən sizdən fərqlənirəm və mənim varlığım kosmik müstəsnalığa əsaslanır”. Bunun əksinə isə Allahla birliyə aparan yol bizi eqonun fərdiyyətçi və bölgüçü mövcudiyyət hissindən ayırır, uzaqlaşdırır. Məhz buna görə sufilər deyir ki, Allaha doğru ilk addım özündən kənara atılan ilk addımdan başlayır. Sevgi bizi öz eqomuzdan uzaqlaşmağa və yalnız Məşuqun, Əbədi Sevgilinin mövcud olduğu birlik məqamına daxil olmağa çağırır.

Eqo və ağıl bölgü və duallıq ölçüsünə mənsubdurlar. Ona görə də eqo özünün fərdiyyət və bölgü hissi ilə aşkar olur; ağıl yalnız duallıqdan – müqayisədən və diferensiallamadan (fərqləndirmədən) keçərək fəaliyyət göstərir. Sevginin gücü isə eqonu hədələyib, ağlı dolaşdıraraq duallıq pərdələrini aradan qaldırır.

Mistiklərin qədim yolu bizi fərqlərin və müxtəlifliyin “şəkər suda əridiyi kimi” həll olduğu mənbəyə götürür. Ruhani səyahət boyu eqo və ağlın müxtəliflikləri və funksiyalarına hücüm edilərkən, onlar mübarizəyə qalxıb üsyan edirlər. Azad olmağımız və birliyə cəlb edilməyimizi qorumaq üçün sevgi bizi sanki qladiator meydanına atır. Burada kimlərin qəlbi Mütləqlə qovuşub birləşirsə, belələrini qoca qladiatorlartək ölüm gözlədiyini onlar yaxşı bilirlər. Bir də onlar bilirlər ki, “Həqiqət qəlbdən yapışanda Özündən başqa oradakı bütün hər şeyi boşaldıb atır” (Massignon 1982, I, p. 285).

Biz nədənsə bizi ruhən və mənən sağaldacaq sevgidən yayınırıq, bizə sevgi ilə əzab verən