, Öz vəhdaniyyətindən dünyanı yaratı; gündüz və gecə, müsbət və mənfi, kişi və qadın əkslərini hərəkətə gətirdi. O, Öz əlamətlərini, ilahi Adlarını bu dünyaya bəyan elədi. Bu əkslərin cütləri və ya duallığı həyatın rəqsini yaradır. Təzahürün Yaradana məxsus mərhələsi üzrə davam edən bu sonsuz rəqs qeyri-aşkardan, daxili dünyadan irəli gəlir. Aşkar olma rəqsi əsasında doğulan insan əkslərin dinamik qarşılıqlı təsirinin bir parçasıdır. Lakin biz eyni zamanda qeyri-aşkar birliyi qəlbimizin ən daxili palatalarına həkk olunmuş şəkildə özümüzdə istər-istəməz yaşadırıq. (“Nə qədər insan varsa, Allaha da bir o qədər yol var,” sufi deyimi buradan qaynaqlanır – tər. E.V.)

“Adam Mənim sirrimdir və Mən də onun sirriyəm. Ruhani mahiyyətin daxili bilgisi Mənim sirlərimin sirridir. Əməli saleh bəndələrimin qəlbinə bunu yalnız Mən salıram və Məndən başqa heç kəs onun halını bilə bilməz” (Prophetic tradition, quoted in Jilani 1992, p. 15).

Biz Onun duallıq dünyasında Onun vəhdətinin mahiyyətini daşıyırıq. Mistiyin – aşiqin işi, görəvi öz qəlbi çərçivəsində Onun birliyini huşa gətirib, sonra da onu özü ilə birlikdə sədaqətlə geriyə qaytarmaqdır. Beləliklə, biz Onun Özünü Onun Özünə bilinmiş edirik. Əbəttə, ayrılıq, bölgü mərhələsi olmasa idi, bu səyahət mümkün ola bilməzdi. Əkslərin qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir ki, Onun ilahi Birliyi Onun Özünə yenidən əks olur. Məxluqat güzgüsü olmasa idi, əlbəttə, O, Öz Camalını görə bilməzdi.

Sevginin Dövranı

Ruhani yolçuya ayrılıq və vəhdətin ziddiyyətlərini özündə cəmləşdirmək lazımdır. Ayrılıq içərisində doğulmağımızdan asılı olmayaraq, hamımız mahiyyətcə vəhdət toxumunun daşıyıcılarıyıq. Lakin əsl mahiyyətimizi unudarkən özümüzü ayrılığa, yəni eqo dünyasına tərk etmiş oluruq. Onun dünyasını formalaşdıran güzgülərin qarışıqlığında, lambirintlərində özümüzü asanlıqla itiririk. Bəzən biz, elə bil, eqo və onun tükənmək bilməyən arzularından tamamilə fərqlənən nəyəsə – təzahürün pərdələri arxasındakı reallıq işarəsinə