təsadüfən ötəri nəzər salırıq. Bundan başqa, ara-sıra yuxularda bizə günəşin tamamilə olmadığı müxtəlif üfüqlər də göstərilir. Deməli, Bir Başqası çoxlarının cənnət adlandırdığı vəhdaniyyət yaddaşı ilə bizə belə məhrəmlik və gizliliklə tez-tez baş çəkir. Ancaq biz bu göstərmələri tələm-tələsik rasional surətdə rədd edib unuduruq; ona görə ki, onlar bizim şüurlu həyatımızın məqsədlərindən tamamilə başqa istiqamətdə göstərilir. Lakin kimlərin ki taleyi Evini səfər etməkdir, onlara Bunu unutmağa icazə verilmir.

Ürəyin əbədi yaddaşı uşaq fantaziyalarıtək tez rədd edilə biləcək şəkildə olsa da, mahiyyətdə isə o çox dərin və əngindir. Həqiqət üçün susamış aşiq qəlbinin qapısını sındıraraq və hətta ağlına təsir edərək bu yaddaşı eqosu ilə səthiləşdirir. Beləcə, duallıq dünyamız vəhdət arzusu ilə daxilə sirayət etməyə başlayır. Burada təəccüblü heç nə yoxdur: əslində, ayrılığın özü Birliyə can atır.

Ruhani yolçuluğu, axtarışı qavramağa dünyadan üz çevirəndən sonra qədəm qoyuruq; sanki Qaf dağının arxasında – insanın kosmik ölçüsündə yaşayan mistik quşun, Simurqun çağırışına cavab veririk. Burada yalnız dəlilərin və aşiqlərin səfər edə biləcəyi əlçatmaz bir yol vardır. Simurq bizə çox yaxın olsa da, biz ondan uzaqdayıq. Ona görə ki, “Yol üzərində çoxlu mənzillər və dənizlər var… Yolçu heyrət halında olarkən irəliyə doğru bəzən gülümsəyərək, bəzən də ağlayaraq güclə sürünür” (‘Attar 1961, p. 13).

Yaxşı, axı biz nəyi axtarırıq? Yoxsa, biz duallığın birliyi necə meydana çıxaracağını, bir sözlə, aşkar olmayanı arayırıq?

Bəli, əslində biz ruhani taleyimizin ipini izləyib vəhdətə doğru addımlayırıq. Bu səyahət boyu tədricən bizə məlum olur ki, vəhdət təcrübəsində bütün duallıqlar yavaş-yavaş yox olur. Burada nə yolçu, nə də məqsəd qalır. Bu fəna’, eqonu məhv etmə halıdır: yəni Aşiq Məşuqda itir, pəvanə eşq odunda yanıb kül oduqdan sonra odun təbiətini bilən kimi. Yaxşı, əgər aşiq öz məqsədi ilə birlikdə yox olursa, bəs onda bilmək üçün yerdə qalan kim olur?