? Burada, sadəcə, aşiq öz fərdi mövcudluğunun ən mərkəzində yoxluğun və heçliyin həqiqətini dərk edir. Aşkarın qeyri-aşkara yenidən qayıtması ilə dövran başa çatır. Demək, qeyri-aşkara geri səyahətlə gizli olan nə varsa aşkar edilir və yaradılışın nüvəsindəki sirr huşa gətirilir. Yaxşı, əgər aşiq qeyb olubsa, belə olan halda sevginin təbiətini kim biləcək? Bəs bu şüurluluğu kim və nə daşıyacaq? Əgər heç bir ayrılıq və hicran əzabı çəkən yoxdursa, orada necə birliyin şüurluluğu ola bilər? Aləmlərin Rəbbi O Bir və Təkə məxluqat Onu bilmək üçün lazımdır. Öz müstəsnalığını ardıcıl əks etdirmək üçün O, duallığı yaratmağa ehtiyac duyur. Məşuqunun güzgüsü olmaqdan, Onun birliyini huşa gətirməkdən ötrü aşiqə duallıqda qismən qalmaq vacibdir. Ona görə ki, bu güzgü Onun birliyini həm Onun Özünə, həm də dünyaya əks etdirir. Bu Ona doğru səyahətin ən əzablı paradokslardan biridir.

Biz Onunla birliyə, O isə bizimlə ayrılığa ehtiyac duyur. Ruhani yola təslimiyyətin mənası birlik və duallığın hər iki dünyasında “çarmıxa çəkilməyi” dadmaqdır. Hətta vəhdət meyvələrini dadanda da biz gərək onlardan imtina edib, ayrılıq təcrübəsindən bərk-bərk yapışaq. Ona görə ki, hər an Vəhdətin aşkar olması naminə duallığın bazarına sevgi sirrini çıxarmalıyıq. Beləcə bizim vəhdət arzumuz Onun ayrılıq ehtiyacına təslim edilir:

“Vəhdətdən min dəfə çox şirinliyi
Mən Sənin arzuladığın
Bu ayrılıqda tapdım.

Vəhdətdə mən özümə qulam,
Ayrılıqda isə Ağama;
Və mən Dostla sonacan həmin halda məşğul olardım,
nəyinki özüm ilə…” (‘Iraqi 1982, p. 116)

Aşiq öz Məşuquna qovuşmaq üçün hicran əzabı çəkir. Lakin bu hicran əzabından daha da dərin əzab aşiqin öz qəlbini Məşuqa təslim etməsidir. Məhz bu təslimiyyətdən sonra Məşuq özünü həm Özünə, həm də Öz dünyasına aşkar edə bilir. Məşuq Özünün vəhdət sirlərini daşımaq və yaradılışa imkan verən gizli sifətlərini əks etdirmək üçün aşiqə ehtiyac duyur. Aşiq öz şəxsi keyfiyyətlərindən asılı olmadan həmişə Məşuqunun qulluqçusu olmalıdır. Bu ruhani gedişat