boyunca aşiq vəhdət halına çatıb özünü Məşuqda əridir; ayrılıq vəziyyətində isə Onun gizli xəzinəsini dünyaya daşıyır. Beləcə, yolçu iki dünyanın arasında dar bir cığırla irəliyə doğru yol alır.

Sevgi və sədaqət halının sabitliyini qoruyub saxlamaqdan ötrü biz maddi dünyada vəhdətdən imtina edir, ayrılığa sarılırıq. Ona görə ki, mahiyyətcə İlahi vəhdət, belə demək olarsa, qəlbin əbədiyyət ötəsindəki vəziyyəti və sevginin essensiyasıdır. Vəhdət halı heç vaxt itə, qeyb ola bilməz. O yalnız həmişə sevgidə təzahür edir. Ürəyin dərinliklərində aşiq və Məşuq sevgiylə birləşib eyniləşir, Həllacın söylədiyi kimi:

“Mən Mövlamı qəlbimin gözü ilə gördüm və soruşdum: “Sən kimsən?” O cavab verdi: “Sən!” (Schimmel 1982, p. 32)

Onun qulluqçusu – aşiq həm öz ayrılıq mövcudiyyətini, həm də yalnız Məşuqunun var olduğu əzəli bilgini daşıyaraq sevginin qulu vəzifəsini yerinə yetirir. Varlıq və yoxluq mistik və ya ruhani qulluqda bir-birinə qovuşdurulur.

Bəyazid kimi aşiqlərin əksəriyyəti sevgidə özünü (“məni”ni) itirdikdən sonra belə demişlər: “Paltarımın altında Allahdan qeyri heç nə yoxdur” (Rumi 1981, Mathnawi IV, 2125). Çünki onlar maddi dünyanın qabıqdan başqa bir şey olmaması həqiqətini ruhən dadmışdılar. Bundan başqa, Əbədi Varlığa sovrulma halından qayıdarkən ruhani yolçular həm fərdi varlıqlarının, həm də bu dünyanın formalar məhdudiyyəti ilə toqquşurlar. Nəticədə isə onlar dərindən anlayırlar ki, sonsuz və əbədi vəhdət ancaq fiziki ölümlə reallaşır. Məhz buna görə də Məcnun fiziki ölümündən sonra Leylisi ilə tamamilə qovuşa bildi. Həllac qəlbinin vəhdət arzusunu “Mən burdayam – arzularımın yaşadığı yerdə” (Massignon 1982, I, p. 608) deyərək nəhayət dar ağacında gerçəkləşdirdi.

Fiziki dünyada yaşadığımız üçün özmüzü ayrılığa təslim etməliyik. Unutmamalıyıq ki, əgər Onun iradəsi və ya arzusu bizim həmişəlik vəhdət vəziyyətində qalmağımız olsa idi, onda biz yaranmış libasını geyinməzdik.

Mistiyin yolu iki dünyanı qavramaqdan keçir. Xristian ruhanisi