BƏDA - Ərəb dilindən tərcüməsi “zahir olma, aşkara çıxma” deməkdir. Allah-təalanın qeyri-mütləq qəzavü-qədərinin müəyyən səbəblər üzündən dəyişməsinə deyilir. Qurani-kərimdə bu barədə buyurulur: “Hər dövrün bir kitabı var. Allah (həmin kitabdan) istədiyi şeyi məhv edər, istədiyini də sabit saxlayar. Kitabın əsli Onun yanındadır” (“Rəd”, 38-39). Təfsir alimlərinin bir qismi bu ayənin izahında söyləmişlər ki, Allah-təalanın qəzavü-qədəri iki kitabda yazılır. Bunlardan biri “lövhi-məhfuz” (qorunan, dəyişməz lövhə) adlanır. Bu kitabda yazılanlar pozulmaz və dəyişməz. Yuxarıdakı ayədə “kitabın əsli” ifadəsi lövhi-məhfuza işarədir. Amma başqa bir kitab da var ki, buna “lövhi-məhv və isbat” (pozulma və qeyd olunma lövhəsi) deyirlər. Burada yazılanlar bəzi səbəblər üzündən Allahın məsləhəti əsasında dəyişilə bilər. Məsələn, Həzrət İbrahim Peyğəmbərə oğlu İsamaili qurban kəsmək təkidlə əmr olunduğu halda, son məqamda bu əmr dəyişdirildi və İsmailin əvəzinə qoç kəsmək tapşırıldı. Bu dəyişikliyə “bəda” deyilir. Bəda bir çox hallarda bəndələrin dualarına və əməllərinə əsasən baş verir. Məsələn, İslam müqəddəslərinin hədislərində dəfələrlə buyurulub ki, sədəqə vermək, ata-anaya yaxşılıq etmək, qohumlarla rabitə saxlamaq ömrü uzadar. Bunu Allahın iradəsinin pozulması kimi başa düşmək düzgün deyil. Allah-təala hər kəs üçün neytral bir ömür (əcəl) təyin edib. İnsanın öz əməllərindən asılı olaraq, onun əcəli yaxınlaşa və ya uzaqlaşa bilər.

Bunu asan bir misalla anlamaq olar. Həkim xəstəni müayinə edərək, onun bu vəziyyətdə neçə müddət yaşaya biləcəyini təyin edir. Sonra ondan ötrü dərmanlar yazır ki, bunları qəbul etməklə sağlamlığı qüvvətlənsin, ömrü uzansın. Əgər xəstə həmin dərmanları vaxtında qəbul etsə, normal şəkildə qidalansa, uzun ömür yaşayar. Yox, əgər müalicəni kəssə, zərərli yeməklərə və vərdişlərə uysa, şübhəsiz ki, sağlamlığı daha da pozulacaq, ömrü qısalacaq. İnsan da beləcə, öz ruhani aləmi üçün faydalı olan işlərlə məşğul olsa, Allahın mərhəmətini qazanar,