n ayrılmağım mümkün deyildi. Köynəyimin içinə soxulmuş taxtabitidən də yaxınıydı mənə. Zəli kimi dərimə yapışıb, qanıma işləmişdi. O, danışarkən, diqqətlə qulaq asa bilmirdim ona. Dediyi birinci sözü eşitməyim yetərdi ki, sonsuza kimi danışıb onun fikrini davam etdirim. Danışdıqları həqiqət idi. Acı həqiqət. Hərdən, bu həqiqətə hamının sahiblənməsinin yalnız bir yolu olduğunu düşünürdüm – Maksı başıaşağı səkiyə qoyub, ətrafdakıların onu dinləməsinə şərait yaratmaq. Bəs görəsən bu təcrübəmin axırı nolacaqdı? Heç nə. Heç nə olacaqdı. Adamlar qulaqlarını tıxayıb acı həqiqəti eşitmək istəmirlər. Bunun səbəbi, özlərinin də elə həmən həqiqəti danışmalarıdır. Amma Maksın fərqliliyi bu həqiqətləri ucadan danışmasındaydı. Onun dilindən səslənən həqiqətlər inandırıcıdır. Sanki Maks bu həqiqətləri çatdıran ən son instansiyadır. Həyatı boyunca olmazın əzablar çəkdi. Əzabın simvoluna çevrildi. Ona qulaq asmaq qorxunc idi. Maks özü-özünü əzablarının içində basdırdı.

İnsanı simvol kimi qəbul etmək daha sadədir, nəinki fakt kimi. Maks mənim üçün əbədiliyin, dəyişməz mövcudluğun simvolu idi. Dünya heç nəyi dəyişməyəcək. Heç nəyi! Maksı səkinin üzərinə başıaşağı vəziyyətdə qoymaq axmaqlıqdır. Bilirsiniz bu nəyə bənzəyir? Adamlara deyirsən ki: “Maksın hansı vəziyyətdə olduğunu görmürsünüzmü? Səninləyəm, ey dünya!” Əlbəttə görürlər. Dünyadan gizlənməyə, ona fikir verməməyə çalışırlar. Maks mənə yaxınlaşan zaman qəlbimdə elə bir hiss tüğyan edirdi, sanki bütün dünyanı sinəmə sıxıram, sanki bütün dünya burnumun ucundadır. “Yox, Maks, sənin düşünə biləcəyin ən yaxşı şey, beyninə bir güllə çaxmaqdır. Məhv elə özünü! Bu, yeganə çıxış yoludur”. Amma dünyadan qurtulmaq düşündüyünüz qədər sadə deyil. Maks hamının içindədir. Maksı öldürmək üçün, bütün kişiləri, qadınları, uşaqları, bütün ağacları, evləri, bitkiləri, bütün heyvanları, ulduzları məhv etmək lazım gələrdi. Maks bizim qanımızdadır. Maks – hamımızın xəstəliyidir.

Mən Maks haqqında uzaq keçmişdən qalan xatirə kimi danışıram.