n keçirdim. Haqlıdır, görünüşü çox mədənidir. Ağır xəstəlikdən sağalmış adam kimi, sağalmağına şaddır, amma üzünü qırxmağa taqəti yoxdur. Hələ şlyapasına bax bunun! Çox bahalı şlyapadır. Ağırdı. Astarı ipəkdəndir! Bu şlyapasıyla yəhudi gettosunu təcəssüm etdirirdi. Heç saqqalını demirəm. Əgər saqqalı bir az uzun olsaydı, Praqanın, Budapeştin yəhudi məhəllələrində dolaşan kədərli, səxavətli, ehtirassız kabuslara bənzəyərdi. Bir sözlə, mömindir. Hətta yanları əyilmiş şlyapası da mehriban görünür.

Təsəvvürünüzə gətirin: Yəhudilərin Purim bayramı. Yaxşı şərabın təsirindən şən əhval-ruhiyyə yoxdur. Üzlərini azacıq təraş etmiş, kədərli yəhudi sifətləri. Başlarında enli şlyapalar. Şamlar yanır. Ravvin müqəddəs kitabdan ayələr oxuyur. Qalareyadakı boş yerlərdən dəhşətli külək vıyıldayır. Hər yerdə şlyapalar. Çərçivəsi yuxarı əyilmiş şlyapalar. Kədər və iztirab üzərində istehza.

- Yaxşı, əsas odur ki, qayıtdınız, – mən təkrar edib, onun əlini sıxdım.

Əlimi əlinin ovcunda saxladı. İndi də Bazeldədir. Yəhudi pansionunda. Ona sərhəddi necə xəlvəti keçmək lazım olduğunu öyrədirlər. Sərhədçilər addımbaşı izləyirlər. Maks heç özü də bilmir sərhəddi necə keçdi.

Maks bələdçiylə hansısa bir ağacın qırağında görüşdü. Heç kəs onların yolunu kəsmədi. Maks təhlükənin sovuşduğunu anlayıb, irəli getdi.

- Budur, – o, dedi, – mən yenə də Parisdəyəm. Necə də iyrənc şəhərdir! Heç olmasa, Venada təmizlik var. Orda, doğrudan, professorlar və tələbələr çörək növbəsinə düzülürlər. Amma buranınkılar hamısı dilənçidirlər, üstlərini bit-birə basıb. İndi görəcəksən, onların mükafatları taxtabitilər olacaq.

- Elədir ki var, Maks. – Yenə onun əlini sıxdım.

- Miller, bilirsiniz necədir, hərdən mənə elə gəlir dəli oluram. Axı mən yuxuya həsrət qalmışam. Səhər saat altıda oyanıb özümə iş axtarıram. Səhər şəfəqləri ətrafı bürüyərkən, evdə qala bilmərəm. Küçəyə çıxmalıyam. Hətta əgər səhər yeməyi yemək istəsəm belə, əvvəl gəzişməliyəm, adamları görməliyəm. Daha tək-tənha qala