n olub? – o, məndən soruşdu.

- Çoxdan olub, Maks, çoxdan, on dördüncü əsrdə.

- Elə iş də burasındadır ki, – Maks dedi, – siz dediyiniz dövrdən əvvəl hər şey pis idi, elə sonra da düzəlmədi. Yalnız on dördüncü əsrdə yaxşı olub. – Buranı xoşladığıma görə, hətta mənnən yerini dəyişməyə belə, hazır idi.

Pilləkənlərlə onun damın altındakı otağına qalxırdıq. Dördüncü mərtəbəyə kimi pilləkənlərə xalça sərilmişdi, mumla silinmiş pilləkənlər ayağımı sürüşdürürdü. Hər mərtəbədə lövhələr vardı. Lövhədə kirayənişinlərə evdə yemək bişirmək və təmizlik işləri aparmağın qadağan olması barədə xəbərdarlıq, hər mərtəbədə isə ayaqyoluna keçidi göstərən işarə vardı. Pəncərədən qonşu mehmanxana görünürdü. Divarları elə yaxın idi ki, əlini uzadıb qarşıdakı kirayənişinlə salamlaşmaq mümkün idi.

Maksın otağı elə də böyük deyil, amma təmizdir. Su kəməri, küncdə paltar şkafı var. Paltarı asmaq üçün divara bir neçə qarmaq vurulmuşdu. Çarpayının yanında gecə lampası var. Bu otaq üçün həftəyə otuz yeddi frank pul ödəyir. Pis deyil. Amma iyirmi yeddi dollara da otaq kirayələmək olardı. Eybi yoxdur, qoy su kəməri olmasın. Maks otağın darısqallığından şikayətləndiyi zaman pəncərəyə yaxınlaşdım. Qarşı pəncərədən bir xanım boylanırdı. Əks tərəfdəki evin divarlarına baxırdı. Nədənsə narahatçılıq keçirdiyi sezilirdi. Eyvanında gül dibçəkləri vardı. Pəncərənin yanından isə əski asılmışdı. Ona baxdığımı duymurdu. Evi, hal-hazırda Maksla olduğumuz otaqdan elə də fərqlənmirdi. Hava qaralanda, o qadın küçəyə çıxır. Yəqin o da heç sələflərinin kim olduğunu bilmir. Amma keçmiş onun qanındadır. Bu keçmişi zülmət həqiqətlə əlaqələndirmək asandır. Havanın qaralmasıyla qanım sürətlə damarlarımda gəzişir, indi qaldığım otağa münasibətdə müqəddəs hissim yaranırdı. Hələ bəlkə ola bilsin, mən gedəndən sonra, Maks əlyazmamı balışının üzərinə qoyacaq, ağır-ağır baxışlarla bu kitabı nəzərdən keçirəcək. Birinci səhifədə yazmışdım: “Dostum Maksa. İztirabın nə olduğunu Parisdə bilən yeganə şəxsə”. Bu