görünmək istəməzdim.

- Boris çox qəribə adamdır, – Maksa izah etdim.

Halbuki Maks bu fikrimdən karıxmadı. Belə də ki, uzun-uzun izahatlar vermək nəyə gərək? Qoy özləri istədikləri kimi münasibət qursunlar…

Borisin əynində təmtəraqlı smokinq vardı. Solğun, ifadəsiz üzü vardı – dərin transda olduğu təəssüratı yaradırdı. Ancaq “Maks” deməyim yetərdi ki, Borisin üzü gülsün. Maks haqqında ona danışmışdım.

Məncə, Maksı gətirdiyimə görə, Boris mənə minnətdar olmalıdır. Maksı canıyananlıqla, istiliklə qarşıladı. Otağa daxil olduq. Boris divana tullanıb, üstünə zərif, sırıqlı yorğan atdı. Budur, indi otaqda iki yəhudi baş-başadır – hər ikisi də iztirabın nə demək olduğunu yaxşı bilirlər. Eyhamla danışmaq nəyə gərəkdir? Əzabdan başlayın… cəsarətli olun! İztiraba mübtəla olmuş iki insan – gözəl mənzərədir, biri digərini tamamlayır. Divanda uzanmış Boris tanıdığım ən zərif əzabkeş apostoldur. Hər səhifəsində iztirab, bədbəxtlik, kədər, ümidsizlik, işgəncə, bəşəriyyətin məhvi təcəssüm olunan Müqəddəs İncilə bənzəyir. Maks, sanki dəmirçi gürzüylə ona endirilmiş qəmli-ələmli, kəllə sümüyü batıq daz başını aşağı sallayaraq stulun qırağında oturmuşdu. Bizim bu Maks öküz kimi güclüdür. Amma Borisdə olan güc onda yoxdu. Maks yalnız cismani əzab-əziyyətin nə demək olduğunu bilir: aclıq, taxtabitilər, söykənəksiz skamyalar, işsizlik, alçaldılma. Hələ Borisdən bir neçə frank istəmək niyyətinə də düşdü. Onun danışmağına imkan vermədiyimiz üçün, hirslənib stulun qırağında qurdalanırdı. Başına gələnləri əvvəldən axıradək danışmaq istəyirdi. Bunun üçün ona ancaq bəhanə lazımıydı. Boris isə özünün qəm yatağında sərbəst idi. İstəyirdi ki, Maks fikirlərini toplasın. Maksın dərdlərini bölüşmək üçün gəldiyini bilirdi.

Maks danışan müddətdə, mənzildə içki axtardım. Necə lazımdır əylənməliydim. Adətən Boris məndən soruşardı: “Nə içirsən, Miller?”, amma bu gün başı Maksa elə qarışmışdı ki, mənə içki təklif etmək heç ağlına da gəlmədi.

Maksın hekayələrini yüz dəfələrlə, özü