Şagird olmaqdan utanmayan ustad


Öz əsrinin ən böyük alimlərindən biri də Fəxrəddin Mühəmməd ibn Ömər Razi idi. O, həm kəlam, fəlsəfə, məntiq kimi əqli elmlərdə, həm də təfsir və hədis kimi nəqli elmlərdə misilsiz məharət sahibi kimi tanınırdı.

Buna görə dini dairələrdə onu ehtiramla “İmam Razi” adlandırırlar. Deyilənlərə görə, dərslərində minlərlə tələbə iştirak edirdi. Hətta at belində hərəkət edərkən, ardınca 300 nəfər elm əhli gəzib, onun danışdığı hər sözü öyrənirdi.

Bütün şöhrətinə baxmayaraq, Fəxr Razi həm də İslam tarixində dini məsələlərdə ən çox şübhələr irəli sürən, dinin əsaslarını sual altına alacaq səviyyədə şəkkə düşən və hətta özünün irəli sürdüyü suallara bəzən cavab tapa bilməyən alim kimi tanınır. Məhz buna görə ömrünün sonuna yaxın Fəxr Razi ilə elmi mübahisə edən bəzi alimlər onun düşüncələrini İslama zidd sayırdılar. Bu üzdən alim şəhərdən-şəhərə köçməyə məcbur olurdu. Nəhayət, Xarəzmşah Mühəmmədin sarayında məskən tapan İmam Fəxr Razini bir rəvayətə görə öz düşmənləri zəhərləyib öldürmüşlər.

İmam Fəxr Raziyə dünya şöhrəti gətirən əsər – irihəcmli fundamental Quran təfsiridir. Əsl adı “Məfatihül-qeyb” olan bu təfsir həcminin böyüklüyünə görə Təfsiri-kəbir (böyük təfsir) kimi tanınır. Təfsiri-kəbiri öz dövrünün elmi nailiyyətlərini əks etdirən ensiklopediya da adlandırmaq olar. Buna görə bəzi tədqiqatçılar zarafatla deyiblər ki, Təfsiri-kəbirdə təfsirdən başqa hər şey var.

Fəxr Razi elmə və alimə böyük dəyər verirdi. Məşhur səyahətçi alim Yaqut Həməvi alimlərin və ədiblərin həyatından bəhs edən “Möcəmül-üdəba” kitabında öz müasiri olan alimlərdən birinin dilindən yazır ki, İmam Fəxr Razi Mərv şəhərində olarkən, yanına gəlib-gedən və ondan elm öyrənən şəxslərdən biri də mən idim. Fəxr Razi bu şəhərdə böyük hörmətə sahib idi, onun hüzurunda heç kim ağzını açıb danışmağa cürət etmirdi. Onun üçün taxt şəklində yer hazırlamışdılar, orada oturub elm müzakirələr aparırdı.

Bir gün o, mənə dedi: “İstəyirəm Əbu Talib övladlarının